چرا دکمه لباس زنانه و مردانه برعکس هم است؟

شاید بارها پیراهن یا کت پوشیده باشید، بدون اینکه به یک جزئیات خیلی ساده دقت کنید: جای دکمه‌ها در لباس‌های زنانه و مردانه معمولاً یکی نیست. در بسیاری از لباس‌های کلاسیک مردانه، دکمه‌ها در سمت راستِ فردی قرار می‌گیرند که لباس را پوشیده؛ اما در لباس‌های زنانه معمولاً برعکس‌اند و دکمه‌ها سمت چپ قرار دارند. جزئیات کوچکی که هنوز هم روی خیلی از پیراهن‌ها، کت‌ها و لباس‌های رسمی دیده می‌شود، اما ریشه‌اش احتمالاً به چند قرن قبل برمی‌گردد. جالب‌تر اینکه مورخان هنوز درباره دلیل اصلی آن کاملاً مطمئن نیستند.

معروف‌ترین داستان: وقتی کسی لباس را برایت می‌بست یکی از شناخته‌شده‌ترین توضیح‌ها ما را به لباس زنان طبقات مرفه اروپا در گذشته می‌برد. لباس‌های زنانه، مخصوصاً در دوره‌هایی مثل رنسانس و عصر ویکتوریا، می‌توانستند بسیار پیچیده باشند؛ کرست، چندین لایه زیرلباس، دامن‌های حجیم و جزئیات مختلف پوشیدن لباس را به کار ساده‌ای تبدیل نمی‌کرد. زنان ثروتمند در بسیاری از موارد برای لباس پوشیدن از خدمتکار کمک می‌گرفتند. حالا تصور کنید یک خدمتکار راست‌دست روبه‌روی فرد ایستاده و باید دکمه‌های لباس او را ببندد. قرار گرفتن دکمه‌ها در جهت مخالف می‌توانسته این کار را برای او راحت‌تر کند. بر اساس این نظریه، همین عادت به‌مرور وارد خیاطی لباس زنان شد و حتی بعد از تغییر شیوه زندگی مردم نیز باقی ماند.

پس چرا لباس مردانه برعکس بود؟ مردان معمولاً لباس خودشان را می‌پوشیدند و از آنجا که بیشتر افراد راست‌دست هستند، قرار گرفتن دکمه‌ها در سمت راست برای بستن لباس راحت‌تر بوده است. اما این تنها توضیح نیست. یکی دیگر از نظریه‌های تاریخی، ماجرا را به لباس نظامی و حمل سلاح ارتباط می‌دهد. مردان معمولاً شمشیر را در سمت چپ بدن حمل می‌کردند تا بتوانند آن را با دست راست بیرون بکشند. نوع هم‌پوشانی جلوی لباس هم می‌توانست به شکلی طراحی شود که هنگام کشیدن سلاح مزاحمت کمتری ایجاد کند. منابع تاریخی درباره زره‌ها و پوشاک مردانه هم به چنین ارتباطی اشاره کرده‌اند.

البته نظریه‌های عجیب‌تری هم وجود دارد اینجاست که داستان جالب‌تر می‌شود، چون توضیح خدمتکارها تنها نظریه موجود نیست. مثلاً گفته شده زنانی که در گذشته به شکل Side-saddle سوار اسب می‌شدند، ممکن بود از جهت خاص بسته شدن لباس برای جلوگیری از ورود باد استفاده کنند. نظریه دیگری موضوع را به مادرانی مرتبط می‌کند که کودک را با یک دست نگه می‌داشتند و با دست دیگر لباس را باز می‌کردند. حتی روایت‌هایی درباره نقش تفاوت‌های طبقاتی و تأکید عمدی بر تفاوت لباس زن و مرد هم مطرح شده است. مشکل اینجاست که سند تاریخی مشخصی نداریم که نشان دهد یک نفر در یک تاریخ مشخص تصمیم گرفته باشد: «از امروز دکمه لباس زنانه باید این طرف باشد!» برای همین پژوهشگران معمولاً این توضیحات را نظریه‌های محتمل می‌دانند، نه جواب نهایی.

این تفاوت فقط مخصوص انگلیس یا اروپا است؟ ریشه این سنت به پوشاک غربی و اروپایی برمی‌گردد، اما امروز محدود به یک کشور خاص نیست. وقتی فرم‌هایی مثل پیراهن، کت، بلوز و لباس‌های رسمی غربی در صنعت پوشاک جهانی گسترش پیدا کردند، بسیاری از استانداردهای طراحی آن‌ها هم همراهشان منتقل شد. برای همین امروز ممکن است این تفاوت را در لباس‌های تولیدشده توسط برندهای بریتانیایی، اروپایی، آمریکایی و همین‌طور برندهای کشورهای دیگر ببینیم. پس بهتر است به‌جای اینکه بگوییم این قانون متعلق به چند کشور مشخص است، بگوییم: این یک سنت در طراحی پوشاک به سبک غربی است که به شکل گسترده وارد صنعت جهانی لباس شده است. البته قانون اجباری نیست. در لباس‌های یونی‌سکس، طراحی‌های معاصر، لباس‌های سنتی یا بعضی برندها ممکن است اصلاً رعایت نشود.

چرا هنوز این رسم را نگه داشته‌ایم؟ شاید جالب‌ترین قسمت ماجرا همین باشد. امروز بیشتر زنان برای لباس پوشیدن نیازی به خدمتکار ندارند، مردان هم معمولاً با شمشیر بیرون نمی‌روند و صنعت پوشاک کاملاً تغییر کرده است. پس چرا هنوز دکمه‌ها را جابه‌جا نمی‌کنیم؟ احتمالاً ساده‌ترین جواب این است: چون به استاندارد تبدیل شده. بسیاری از جزئیات لباس وقتی سال‌ها تکرار می‌شوند، دیگر نیازی نیست هر بار دلیل اولیه‌شان وجود داشته باشد. تولیدکنندگان، طراحان و مشتریان به آن فرم عادت می‌کنند و همان سنت ادامه پیدا می‌کند. Smithsonian هم این تفاوت را نمونه‌ای از یک رسم قدیمی می‌داند که بدون ضرورت امروزی وارد پوشاک معاصر شده است.